Cmentarz

Cmentarz żydowski obejmuje działki 306Bz, Bi304 i 309/1Bz u zbiegu ul. Chmielnej i Wrocławskiej w Zielonej Górze i jest położony w granicach Śródmieścia wg miejscowych planów zagospodarowania. Na terenie cmentarza znajduje się budynek po domu przedpogrzebowym, w którym obecnie zmagazynowane są macewy, oraz zabytkowy mur cmentarny.  Nagrobki były wykonane przede wszystkim z drogich granitów i marmurów. Przy murze cmentarnym znajdowały się najbardziej okazałe grobowce rodzinne, wykonane z czarnego, szwedzkiego marmuru w biało-złote kropki o grubości 20 cm.

4b0df12467702d65fc7cfa4bb613490b

Cmentarz żydowski w Zielonej Górze stanowi własność Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego z/s w Warszawie, a jej reprezentantem w mieście jest Lubuska Fundacja Judaica na mocy porozumienia między obydwoma organizacjami pożytku publicznego.

Część obszaru cmentarza ogrodzona jest ceglanym murem (dz. 306Bz), na której znajdują się porozrzucane pozostałości nagrobków niemieckich. Teren jest zachwaszczony samosiejkami, krzewami i trawą oraz zajeżdżony i zaorany, ponadto strona frontowa od ul. Wrocławskiej (dz. Bi304) została nielegalnie przerobiona na nasyp prawdopodobnie przez sąsiada (dz. 305B); sprawa jest aktualnie na wokandzie. Pozostała część obszaru cmentarza (dz. 309/1Bz oraz dz. 309/2Bz) znajduje się poza kamiennym ogrodzeniem i została wykarczowana oraz wystawiona na sprzedaż. Od strony ul. Wrocławskiej na terenie zalesionym samosiejkami (dz. 303Bp) u wejścia na cmentarz Fundacja postawiła tablicę informacyjno-pamiątkową.

Parcelę o wielkości 1,5 ha pod cmentarz zakupiono 3 grudnia 1814 r. przy Breslauer Straße naprzeciwko wzgórza, należącego do rodziny Hirsch, którą mieszkańcy nazywali później górą żydowską (niem. Judenberg). Część grzebalna cmentarza stanowiła jednak niewiele ponad 0,6 ha, resztę potraktowano jako rezerwę cmentarną do wykorzystania w przyszłości. Wybudowano także dom przedpogrzebowy w stylu klasycystycznym, ujęcie wody i dom stróża-ogrodnika.

81da3e8d317d1f93430c284661bc3ade

Wg niemieckiego historyka Hugo Schmidta cmentarz żydowski wyróżniał się jako przepiękny ogród na mapie miasta, toteż był najpiękniejszym ze wszystkich ówczesnych cmentarzy. W latach 30. XX wieku zielonogórska gmina żydowska przeprowadziła szereg prac remontowych m.in. wyremontowano dom-stróża i naprawiono ujęcie wody. Ze względu na podeszły wiek pana Hürdlera, który odszedł na emeryturę, zatrudniono w grudniu 1932 na stróża i ogrodnika Otto Menzla. Wg świadków – byłych mieszkańców miasta – cmentarz nie uległ zniszczeniu podczas Nocy Kryształowej. Wielu już po wojnie polskich Zielonogórzan twierdzi zaś, że przetrwał w dobrym stanie do końca lat 60. XX wieku, mimo że zarośnięty i zaniedbany. Na mocy nowej ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych z 1959 r. przystąpiono do likwidacji cmentarza żydowskiego w Zielonej Górze wczesną wiosną 1969 r. Ostatnie pochówki miały miejsce w latach 40. i 50.; pod koniec wojny pochowano tutaj trzy żydowskie więźniarki zielonogórskiej filii Gross-Rosen, a krótko po wojnie półtoraroczną Żydówkę. Na początku lat 70., kiedy likwidowano kirkut, miała miejsce afera związana z kradzieżą płyt nagrobnych, w którą zamieszani mogli być urzędnicy miejscy. Na krótko przed likwidacją cmentarza w domu przedpogrzebowym jeden z leśniczych urządził w nim oborę dla krów. W 1965 r. budynek przejął Władysław Smyk, który urządził w nim warsztat samochodowy. Jeszcze przed adaptacją domu przedpogrzebowego na warsztat, znajdowały się w nim murowana wanna o poj. 3500 litrów wody i malowidła, przedstawiające żydowskie obrzędy pogrzebowe. Po 1965 r. wybito drugie drzwi i zrobiono kanał do naprawy samochodów. Po likwidacji warsztatu budynek służył jeszcze harcerzom jako składnica. Całości zniszczenia dopełniły ostatnie wydarzenia po 2014 r. Właściciel sąsiedniej posesji zbudował olbrzymi budynek, naruszając granice działki oraz usypał wysoki nasyp podjazdowy dla samochodów. Swoimi działaniami dokonał nieodwracalnych szkód w krajobrazie historycznym cmentarza żydowskiego. W roku 2017 wykarczowano działki dawnej rezerwy cmentarnej i wystawiono je na sprzedaż.

Zaczerpnięte informacje o historii cmentarza żydowskiego w Zielonej Górze pochodzą ze strony:

  • http://www.sztetl.org.pl/pl/article/zielona-gora/12,cmentarze/1651,cmentarz/ (dostęp na 25.08.2017 01:35)

DSC_0059 DSC_0065 DSC_0089 DSC_0090 DSC_0091

Od strony ul. Wrocławskiej Fundacja postawiła tablicę informacyjno-pamiątkową.

cmentarz 2017.jpg1

 

Tekst (wyrównany do środka) na tej tablicy brzmi (pisownia oryginalna):

Żydzi osiedlili się w Zielonej Górze

(Grünberg) po edykcie

emancypacyjnym w 1812 r.,

przyczyniając się do rozwoju

gospodarczego i kulturalnego

miasta. Cmentarz żydowski został

założony w 1814r. przy

Breslauerstr. W latach 1882 – 1883

przy Glasserplatz (obecny

pl. Powstańców Wielkopolskich)

wybudowano synagogę, zniszczoną

w czasie Nocy Kryształowej

(9/10 listopada 1938r.)

Od strony ul. Chmielnej władze miasta wymieniły starą tablicę informacyjną na nową.

2474f9cb60d96d223097807ef70fcf7a

Tekst wyjustowany z lewej strony na starej tablicy informacyjnej brzmiał (pisownia oryginalna):

CMENTARZ IZRAELICKI

ZAŁOŻONY W 1814 ROKU NA GRUNTACH

WYKUPIONYCH PRZEZ GMINĘ ŻYDOWSKĄ

WEDŁUG OPINII WSPÓŁCZESNYCH BYŁ PRA-

WDZIYM MAJSTERSZTYKIEM SZTUKI

OGRODOWO-PARKOWEJ, ZALICZANYM DO

NAJPIĘKNIEJSZYCH NA DOLNYM ŚLĄSKU.

MIEJSCE WIECZNEGO SPOCZYNKU ZNALA-

ZŁY TU ZASŁUŻONE WIELCE DLA ZIELONEJ

GÓRY RODY MIĘDZY INNYMI WILHELMA

LEVYSOHNA, KSIĘGARZA I WYDAWCY

„TYGODNIKA ZIELONOGÓRSKIEGO”, POSŁA

NA SEJM RZESZY W 1848 ROKU, RODZINA

ZACHARIASZA ANDERSA, STARSZEGO GMI-

NY, ADWOKATA, DZIAŁACZA SPOŁECZNEGO

I FILANTROPA ORAZ RODZINA SALOMONA

BEERENSOHNA, PRZEMYSŁOWCA TEKSTYL-

NEGO, LIBERAŁA.

CMENTARZ ULEGŁ DEWASTACJI W WYNIKU

AKCJI BOJÓWEK NAZISTOWSKICH

PODCZAS TZW. „KRYSZTAŁOWEJ NOCY”

W 1938 ROKU.

4e59882b5ab0914e774f498eb3cc1a00

Tekst wyjustowany na nowej tablicy informacyjnej brzmi (pisownia oryginalna):

CMENTARZ ŻYDOWSKI

Dopiero na początku XX wieku zielonogórscy Żydzi uzyskali

pełnię praw pozwalających im na swobodne osiedlenie się w mieście.

Zyskali też prawo do założenia własnego cmentarza. W 1814r. wykupili

łąkę, wówczas położoną daleko za miastem, na której powstał niewielki

kirkut o powierzchni pół hektara. Zaliczano go do piękniejszych na Dolnym Śląsku.

Jeszcze w 1814r. dokonano na nim pierwszego pochówku, grzebiąc Jude Wolfa.

Tu spoczywa m. in. Wilhelm Levysohn, wydawca gazety „Grünberger Wochenblatt”,

która przez ponad 100 lat opisywała życie miasta. Do dziś z dawnej świetności

zostało niewiele. Cmentarz został doszczętnie zdewastowany w latach 60.XX wieku.

Ocalały nieliczne macewy i dom przedpogrzebowy.

Więcej zdjęć z bieżącego monitorowania przez Fundację cmentarza żydowskiego w naszej galerii.